Ο θάνατος του Μεγάλου Αλεξάνδρου στη Βαβυλώνα, τον Ιούνιο του 323 π.Χ., έβαλε απότομα τέλος σε μία από τις πιο εντυπωσιακές κατακτήσεις της αρχαιότητας. Ήταν μόλις 32 ετών και μέσα σε λίγο περισσότερο από μία δεκαετία είχε καταφέρει να ανατρέψει τις ισορροπίες ολόκληρου του γνωστού κόσμου.
Η αυτοκρατορία του εκτεινόταν από τη Μακεδονία και την Ελλάδα μέχρι την Αίγυπτο, την Περσία, την Κεντρική Ασία και την κοιλάδα του Ινδού. Μετά τον θάνατό του, όμως, το τεράστιο οικοδόμημα βρέθηκε χωρίς έναν αδιαμφισβήτητο ηγέτη και σύντομα άρχισε να διασπάται.
Τι θα είχε συμβεί, όμως, αν ο Αλέξανδρος δεν πέθαινε το 323 π.Χ.; Πώς θα μπορούσε να είχε αλλάξει η ιστορία αν ζούσε άλλα είκοσι χρόνια, φτάνοντας περίπου μέχρι την ηλικία των 52 ετών;
Η απάντηση δεν μπορεί παρά να παραμείνει υποθετική. Ωστόσο, οι αρχαίες πηγές προσφέρουν ορισμένα στοιχεία για τις φιλοδοξίες και τα σχέδιά του, τα οποία δείχνουν ότι ο Μακεδόνας βασιλιάς κάθε άλλο παρά έτοιμος ήταν να σταματήσει τις εκστρατείες του.
Τα σχέδια του Αλεξάνδρου δεν είχαν τελειώσει
Τους τελευταίους μήνες της ζωής του, ο Αλέξανδρος βρισκόταν στη Βαβυλώνα και προετοίμαζε νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις. Μία από τις σημαντικότερες φαίνεται πως αφορούσε την Αραβική Χερσόνησο.
Αρχαίες πηγές αναφέρουν προετοιμασίες στόλου και στρατιωτικών δυνάμεων για μια εκστρατεία προς την Αραβία. Αυτό σημαίνει ότι δεν επρόκειτο απλώς για μια μακρινή ιδέα, αλλά για ένα σχέδιο που είχε ήδη αρχίσει να παίρνει πρακτική μορφή.
Εάν ο Αλέξανδρος είχε αναρρώσει από την ασθένεια που τελικά τον οδήγησε στον θάνατο, είναι πολύ πιθανό η Αραβία να αποτελούσε τον επόμενο μεγάλο στόχο του.
Το πραγματικά ενδιαφέρον, ωστόσο, είναι ότι οι φιλοδοξίες του φαίνεται πως έφταναν πολύ πιο μακριά.
Μια πιθανή στροφή προς τη δυτική Μεσόγειο
Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης διασώζει πληροφορίες για εξαιρετικά φιλόδοξα σχέδια που αποδίδονται στον Αλέξανδρο. Ανάμεσά τους περιλαμβανόταν η κατασκευή περίπου 1.000 μεγάλων πολεμικών πλοίων σε περιοχές όπως η Φοινίκη, η Συρία, η Κιλικία και η Κύπρος.
Ένας τόσο μεγάλος στόλος δύσκολα θα προοριζόταν μόνο για την προστασία των ήδη κατακτημένων εδαφών.
Σύμφωνα με την ίδια παράδοση, ο Αλέξανδρος εξέταζε επιχειρήσεις εναντίον της Καρχηδόνας και άλλων δυνάμεων της δυτικής Μεσογείου. Τα σχέδια φέρεται να περιλάμβαναν ακόμη τη βόρεια ακτή της Αφρικής, τη Σικελία και περιοχές προς την Ιβηρική Χερσόνησο.
Εάν αυτά τα σχέδια είχαν πραγματοποιηθεί, η ιστορία της Μεσογείου θα μπορούσε να είχε ακολουθήσει μια εντελώς διαφορετική πορεία.
Θα μπορούσε να κατακτήσει την Καρχηδόνα;
Η Καρχηδόνα δεν ήταν ένας εύκολος αντίπαλος. Αποτελούσε μία από τις ισχυρότερες εμπορικές και ναυτικές δυνάμεις της εποχής, με σημαντικό πλούτο, αποικίες και εκτεταμένο δίκτυο στη δυτική Μεσόγειο.
Μια σύγκρουση μαζί της θα ήταν πολύ διαφορετική από τις μεγάλες χερσαίες μάχες που είχαν κάνει διάσημο τον Αλέξανδρο.
Ο Μακεδόνας βασιλιάς, όμως, είχε ήδη αποδείξει ότι μπορούσε να προσαρμόζεται στις ανάγκες κάθε εκστρατείας. Είχε αξιοποιήσει ναυτικές δυνάμεις από τη Φοινίκη, την Κύπρο και την Αίγυπτο, ενώ κατά την εκστρατεία στην Ινδία οργανώθηκε μεγάλος στόλος που κινήθηκε μέσω του Ινδού και στη συνέχεια προς τον Περσικό Κόλπο.
Επομένως, μια μεγάλη ναυτική επιχείρηση στη Μεσόγειο δεν ήταν αδύνατη από οργανωτική άποψη. Το δυσκολότερο ερώτημα θα ήταν αν μπορούσε να διατηρήσει οικονομικά και πολιτικά μια ακόμη μεγαλύτερη αυτοκρατορία.
Η Αλεξάνδρεια θα μπορούσε να γίνει ακόμη σημαντικότερη
Σε ένα τέτοιο σενάριο, η Αίγυπτος πιθανότατα θα αποκτούσε ακόμη μεγαλύτερη στρατηγική σημασία.
Ο Αλέξανδρος είχε ήδη ιδρύσει την Αλεξάνδρεια, η οποία στους επόμενους αιώνες εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά, εμπορικά και πνευματικά κέντρα της αρχαιότητας.
Εάν είχε ζήσει για δύο ακόμη δεκαετίες και είχε στρέψει το ενδιαφέρον του προς τη δυτική Μεσόγειο, η γεωγραφική θέση της Αλεξάνδρειας θα την καθιστούσε ιδανική βάση για εμπόριο, ναυτικές επιχειρήσεις και διοίκηση.
Οι πηγές αποδίδουν επίσης στον Αλέξανδρο μεγαλεπήβολα οικοδομικά σχέδια, όπως την κατασκευή σημαντικών ναών και μνημείων σε διάφορες περιοχές του ελληνικού κόσμου.
Ένα τεράστιο πείραμα συνύπαρξης
Ίσως ακόμη πιο σημαντικό από τις νέες κατακτήσεις ήταν το σχέδιο του Αλεξάνδρου για τη συνοχή της αυτοκρατορίας του.
Τα τελευταία χρόνια της ζωής του είχε αρχίσει να υιοθετεί στοιχεία της περσικής αυλικής παράδοσης και να εντάσσει περισσότερους Ασιάτες στη διοικητική και στρατιωτική δομή του κράτους.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν οι περίφημοι γάμοι στα Σούσα το 324 π.Χ., όταν Μακεδόνες συνδέθηκαν μέσω γάμου με γυναίκες από την Περσία και άλλες περιοχές της Ασίας. Ο ίδιος ο Αλέξανδρος παντρεύτηκε τη Στάτειρα, κόρη του Δαρείου Γ΄.
Η πολιτική αυτή, ωστόσο, δεν ήταν αποδεκτή από όλους. Αρκετοί Μακεδόνες έβλεπαν με καχυποψία την υιοθέτηση περσικών εθίμων και την αυξανόμενη συμμετοχή των τοπικών πληθυσμών στην αυτοκρατορία.
Εάν ο Αλέξανδρος ζούσε άλλα είκοσι χρόνια, η διαχείριση αυτής της έντασης ίσως αποτελούσε δυσκολότερη δοκιμασία ακόμη και από μια νέα στρατιωτική εκστρατεία.
Το μεγάλο ζήτημα της διαδοχής
Ο αιφνίδιος θάνατος του Αλεξάνδρου δημιούργησε ένα τεράστιο πολιτικό κενό. Δεν υπήρχε ενήλικος και κοινά αποδεκτός διάδοχος που θα μπορούσε να αναλάβει αμέσως τον έλεγχο.
Η Ρωξάνη ήταν έγκυος στον Αλέξανδρο Δ΄, ενώ ο Φίλιππος Γ΄ Αρριδαίος δεν μπορούσε να αποτελέσει ισχυρό ανεξάρτητο μονάρχη.
Το αποτέλεσμα ήταν οι στρατηγοί του Αλεξάνδρου να συγκρουστούν μεταξύ τους στους πολέμους των Διαδόχων. Σταδιακά, η ενιαία αυτοκρατορία αντικαταστάθηκε από ξεχωριστά ελληνιστικά βασίλεια.
Είκοσι επιπλέον χρόνια ζωής θα έδιναν στον Αλέξανδρο χρόνο να αλλάξει αυτή την κατάσταση. Θα μπορούσε να αποκτήσει και άλλους απογόνους, να ορίσει ξεκάθαρα τον διάδοχό του και, κυρίως, να δημιουργήσει ισχυρότερους διοικητικούς θεσμούς.
Αυτό ίσως αποδεικνυόταν σημαντικότερο από οποιαδήποτε νέα κατάκτηση.
Θα άλλαζε η άνοδος της Ρώμης;
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες υποθέσεις αφορά τη Ρώμη.
Στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. η Ρώμη δεν ήταν ακόμη η κυρίαρχη μεσογειακή δύναμη των μεταγενέστερων αιώνων. Βρισκόταν σε διαδικασία επέκτασης στην ιταλική χερσόνησο.
Εάν ο Αλέξανδρος είχε κινηθεί προς την Καρχηδόνα, τη Σικελία και τη δυτική Μεσόγειο, θα μπορούσε να είχε αλλάξει τις πολιτικές ισορροπίες πολύ πριν από την εποχή των Καρχηδονιακών Πολέμων.
Σε αυτή την εναλλακτική ιστορική εξέλιξη, η Ρώμη ίσως να μην αντιμετώπιζε αργότερα χωριστά ελληνιστικά βασίλεια, αλλά μια ισχυρή πολιτική οντότητα με παρουσία από τη Μακεδονία και την Αίγυπτο μέχρι τη δυτική Μεσόγειο.
Αυτό, βέβαια, προϋποθέτει ότι η αυτοκρατορία του Αλεξάνδρου θα παρέμενε ενωμένη – κάτι που κάθε άλλο παρά βέβαιο ήταν.
Θα επέστρεφε στην Ινδία;
Μια νέα εκστρατεία προς την Ανατολή αποτελεί επίσης πιθανό σενάριο, αν και υπήρχαν σοβαρά εμπόδια.
Οι στρατιώτες του Αλεξάνδρου είχαν ήδη αρνηθεί να συνεχίσουν βαθύτερα στην Ινδία, ενώ η δύσκολη επιστροφή και ιδιαίτερα η πορεία μέσα από τη Γεδρωσία είχαν προκαλέσει μεγάλες απώλειες και εξάντληση.
Ο Αλέξανδρος θα έπρεπε επομένως να επιλέξει ανάμεσα σε δύο δρόμους: νέες κατακτήσεις ή σταθεροποίηση των τεράστιων περιοχών που ήδη ήλεγχε.
Από διοικητική άποψη, η δεύτερη επιλογή θα ήταν πιθανότατα πιο συνετή. Ωστόσο, η μέχρι τότε πορεία του δείχνει έναν ηγέτη που δύσκολα εγκατέλειπε τη φιλοδοξία για περαιτέρω επέκταση.
Είκοσι χρόνια που θα μπορούσαν να αλλάξουν την αρχαιότητα
Είναι εύκολο να φανταστούμε έναν Αλέξανδρο που ζει μέχρι τα 52 του χρόνια και κατακτά ακόμη μεγαλύτερο μέρος του γνωστού κόσμου. Η πραγματικότητα πιθανότατα θα ήταν πολύ πιο περίπλοκη.
Η αυτοκρατορία του αντιμετώπιζε ήδη σοβαρές προκλήσεις. Οι στρατιώτες είχαν κουραστεί από τις συνεχείς εκστρατείες, ορισμένοι αξιωματικοί αντιδρούσαν στις πολιτικές του και οι τεράστιες αποστάσεις δυσκόλευαν τη διοίκηση.
Ο μεγαλύτερος αντίπαλος του Αλεξάνδρου ίσως τελικά να μην ήταν ένας ξένος στρατός, αλλά το ίδιο το μέγεθος της αυτοκρατορίας του.
Παρόλα αυτά, γνωρίζουμε ότι τη στιγμή του θανάτου του οι φιλοδοξίες του δεν είχαν εξαντληθεί. Οι πηγές αναφέρουν ότι οι διάδοχοί του εξέτασαν ορισμένα από τα σχέδια που είχε αφήσει και αποφάσισαν να μην τα πραγματοποιήσουν, θεωρώντας τα υπερβολικά δαπανηρά και δύσκολα.
Αν είχε ζήσει άλλα είκοσι χρόνια, ίσως να βλέπαμε εκστρατείες στην Αραβία, σύγκρουση με την Καρχηδόνα, νέες πόλεις και εμπορικούς δρόμους, αλλά και ακόμη μεγαλύτερη αλληλεπίδραση μεταξύ του ελληνικού και του ασιατικού κόσμου.
Η σημαντικότερη αλλαγή, όμως, ίσως να ήταν λιγότερο θεαματική: ο Αλέξανδρος θα είχε τον χρόνο να μετατρέψει τις κατακτήσεις του σε ένα σταθερό πολιτικό σύστημα.
Κατάφερε να δημιουργήσει μια τεράστια αυτοκρατορία σε ελάχιστα χρόνια. Δεν πρόλαβε όμως να αποδείξει αν μπορούσε να δημιουργήσει ένα κράτος ικανό να επιβιώσει χωρίς εκείνον.
Αν είχε ζήσει άλλα είκοσι χρόνια, ίσως σήμερα να μην τον θυμόμασταν μόνο ως τον μεγάλο κατακτητή της Περσικής Αυτοκρατορίας, αλλά ως τον ιδρυτή μιας ενιαίας πολιτικής δύναμης που θα μπορούσε να επηρεάσει την ιστορία της Μεσογείου για αιώνες.